Melanotan 2

Melanotan 2 wordt online aangeboden als een manier om bruin te worden zonder de zon, en circuleert daarnaast in sportscholen, zonnestudio’s en schoonheidssalons. Het is geen geregistreerd geneesmiddel, het is nergens ter wereld goedgekeurd, en het is een van de weinige peptiden waarvoor meerdere Europese autoriteiten los van elkaar expliciet hebben gewaarschuwd.

Deze pagina zet op een rij wat er over de stof bekend is, wat toezichthouders erover hebben gezegd en hoe de juridische situatie in Nederland eruitziet.

Wat is Melanotan 2?

Melanotan 2 is een synthetische, cyclische variant van alfa-MSH, een lichaamseigen hormoon dat aangrijpt op de zogeheten melanocortinereceptoren. Er zijn meerdere van die receptoren, verspreid over verschillende weefsels, en ze doen niet allemaal hetzelfde:

• de MC1-receptor speelt een rol bij de aanmaak van pigment in de huid
• de MC3- en MC4-receptor zijn betrokken bij onder meer eetlust, energiehuishouding en seksuele respons
• de MC5-receptor is onder andere betrokken bij de talgklieren

Het probleem met Melanotan 2 zit precies in die opsomming. De stof is niet selectief: hij activeert meerdere melanocortinereceptoren tegelijk. Het effect waar mensen het voor gebruiken, meer pigment, en de effecten die als bijwerking worden gemeld, zoals misselijkheid, ongewenste erecties, veranderingen in eetlust en effecten op de bloeddruk, komen uit hetzelfde mechanisme voort. Ze zijn niet los van elkaar te sturen.

Melanotan 2 heeft nooit een volledig klinisch ontwikkelingstraject doorlopen. Er is vroeg, kleinschalig onderzoek gedaan naar melanocortine-analogen, maar er bestaat geen registratiedossier, geen fase 3-programma en dus ook geen door een autoriteit beoordeeld veiligheidsprofiel.

Ter vergelijking: er ís wel een geregistreerd melanocortinemiddel. Afamelanotide, in Europa op de markt als Scenesse, grijpt aan op de MC1-receptor en is toegelaten voor de preventie van fototoxiciteit bij volwassenen met erytropoëtische protoporfyrie, een zeldzame erfelijke aandoening waarbij blootstelling aan licht ernstige pijn veroorzaakt. Dat middel wordt als implantaat toegediend onder toezicht van een specialist, voor een nauw omschreven patiëntengroep. Dat is iets wezenlijk anders dan een poeder uit een webshop.

Wat er bekend is over de risico’s

De kennis over Melanotan 2 komt grotendeels uit casuïstiek: individuele gevallen die door artsen zijn beschreven in de medische literatuur, en meldingen die bij toezichthouders binnenkwamen. Dat is een zwakkere vorm van bewijs dan gecontroleerd onderzoek, maar het is wat er is, en het beeld is consistent genoeg om serieus te nemen.

Huid en moedervlekken

Dit is de meest genoemde zorg. In de literatuur zijn casussen beschreven waarin binnen dagen tot weken na gebruik nieuwe moedervlekken ontstonden, of bestaande moedervlekken donkerder of atypischer werden. Er zijn ook casussen beschreven waarin bij gebruikers van melanotropische peptiden een melanoom werd vastgesteld.

Uit losse casusbeschrijvingen valt geen oorzakelijk verband af te leiden. Wat dermatologen wél consequent naar voren brengen, is een praktisch punt: melanoom wordt vroeg herkend aan verandering van kleur, vorm en grootte van een moedervlek. Een middel dat pigmentatie stimuleert en waarvan gemeld wordt dat het bestaande moedervlekken doet veranderen, maakt juist dat signaal onbetrouwbaar. Wie tegelijk de zonnebank gebruikt of veel in de zon zit, stapelt daar nog een bekende risicofactor bovenop.

Belangrijk om te benoemen: een donkerdere huid door een pigmentstimulerend middel is geen aangetoonde bescherming tegen UV-schade. De veronderstelling dat je door het gebruik “veiliger” in de zon kunt, is niet onderbouwd.

Klachten op korte termijn

De klachten die het vaakst worden gemeld, zijn misselijkheid, blozen, geeuwen, verminderde eetlust, buikkrampen, vermoeidheid en spontane erecties. Verder zijn hartkloppingen, tremor, transpireren en effecten op de bloeddruk beschreven. Effecten op de bloeddruk zijn hier van belang omdat melanocortinereceptoren ook een rol spelen in de regulatie van hart en bloedvaten.

Ernstiger complicaties

In de medische literatuur zijn ook zwaardere complicaties beschreven bij gebruikers van Melanotan 2. Het gaat onder meer om rabdomyolyse, de afbraak van spierweefsel die de nieren kan beschadigen, om nierinfarct, om aanhoudende pijnlijke erecties en om posterieur reversibel encefalopathiesyndroom, een neurologisch beeld dat met sterk verhoogde bloeddruk samenhangt.

Dit zijn zeldzame beschrijvingen en het is niet vast te stellen hoe vaak zoiets voorkomt, onder meer omdat niemand weet hoeveel mensen de stof gebruiken en wat zij precies hebben geïnjecteerd. Dat laatste is geen bijzaak.

Wat autoriteiten hebben gezegd

Melanotan is een van de weinige peptiden waarover verschillende Europese instanties zich publiekelijk hebben uitgesproken.

De Britse MHRA waarschuwde herhaaldelijk tegen injecties en neussprays met melanotan. De toezichthouder meldde rond 2013 in een periode van drie maanden 72 websites te hebben laten sluiten die melanotan aan Britse klanten aanboden, en had op dat moment achttien meldingen ontvangen die samen 74 afzonderlijke reacties beschreven, waaronder maag-, hart-, bloed- en oogaandoeningen. De kern van de boodschap: er is geen product goedgekeurd, dus wat er verkocht wordt is per definitie een ongeregistreerd middel met onbekende samenstelling.

De Belgische Hoge Gezondheidsraad bracht een apart advies uit over Melanotan II. Daarin wordt gewezen op het ongecontroleerde karakter van de handel, op doseringsproblemen en op mogelijke verontreinigingen of andere chemische stoffen en bacteriën uit clandestiene productie. Het advies noemt onder meer spierpijn en krampen, oververhitting, griepachtige verschijnselen, hartkloppingen, tremor, angst, prikkelbaarheid en rabdomyolyse, en benoemt daarnaast het ontstaan van nieuwe moedervlekken en overpigmentatie van bestaande moedervlekken, zeker in combinatie met zon of zonnebank.

Het Belgische geneesmiddelenagentschap FAGG meldde dat in als melanotan verkochte producten insuline werd aangetroffen. Insuline die door iemand zonder diabetes wordt geïnjecteerd, kan tot een levensbedreigende hypoglykemie leiden. Dat illustreert het punt dat bij deze hele markt terugkeert: het etiket zegt niets over de inhoud.

Daar komt een risico bij dat losstaat van welke stof er ook in het flesje zit. Het gaat om injecteren, vaak zelf, vaak zonder steriele werkwijze. Dat brengt kans op bacteriële infecties met zich mee, en op overdracht van via bloed overdraagbare virussen wanneer materiaal wordt gedeeld.

Juridische status in Nederland

Melanotan 2 heeft geen handelsvergunning. Daarmee is het aanbieden, in voorraad hebben, verkopen, afleveren en invoeren ervan verboden op grond van artikel 40 van de Geneesmiddelenwet.

Verkopers proberen dat te omzeilen met formuleringen als “uitsluitend voor onderzoeksdoeleinden” of “niet voor menselijke consumptie”. Die constructie houdt juridisch geen stand. Een product wordt beoordeeld op zijn objectieve bestemming: staat het naast injectiemateriaal, doseringshulpmiddelen en teksten over bruin worden, dan is duidelijk waarvoor het bedoeld is. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd heeft die redenering expliciet gehanteerd. Meer daarover staat op onze pagina over de wetgeving rond peptiden.

Het verbod richt zich op de aanbodkant. Handhaving is lastig omdat domeinen snel roteren en veel aanbieders in het buitenland zitten, maar het feit dat een webshop online staat, zegt niets over de legaliteit ervan.

Wat dit praktisch betekent

Bij Melanotan 2 komen drie soorten onzekerheid samen. Er is geen door een autoriteit beoordeeld veiligheidsprofiel, omdat de stof nooit een registratietraject heeft doorlopen. Er is geen zekerheid over wat er daadwerkelijk in een verkocht product zit, zoals de Belgische bevindingen laten zien. En de effecten die gebruikers zoeken, zijn farmacologisch niet te scheiden van de effecten die zij niet zoeken.

Wie veranderingen aan moedervlekken opmerkt, of dat nu met dit middel te maken heeft of niet, hoort dat door een huisarts of dermatoloog te laten beoordelen. Dat geldt in het bijzonder voor mensen met veel moedervlekken, met een lichte huid of met melanoom in de familie.

Meer over wat laboratoriumonderzoek aantrof in online gekochte peptideproducten staat op onze pagina over de risico’s van online gekochte peptiden. Een overzicht van de stoffen die we beschrijven staat op onze peptidenpagina.